Bağımlılık alanında yapılacak çalışmaların koordineli biçimde yürütülmesi madde bağımlılığıyla mücadelede etkin sonuçlar elde edilmesine zemin hazırlayacaktır. Bu vesileyle bir yıl önce yayımlanan özlü bir raporu yeniden gündeme getirmekte yarar görüyorum. Zira sosyal sağlığımızı korumak ve geliştirmek amacıyla kamu kurumları yanında gönüllü kuruluşların da önemli çalışmaları ve yayınları bulunmaktadır. Yerel, bölgesel ve küresel düzlemde çeşitli sosyal, siyasal ve ekonomik problemlere ilişkin kıymetli raporlar yayımlayan İnsani ve Sosyal Araştırmalar Merkezi (İNSAMER) Ağustos 2018’de yayımladığı “Madde Bağımlılığı ve Mücadele” başlıklı özlü raporuyla hem meselenin ehemmiyetine dikkat çekiyor hem de çözüm önerilerini sunuyor. Üretken araştırmacı A. Hümeyra Kutluoğlu Karayel’in hazırlamış olduğu rapora -uygun ara başlıklar ekleyerek özetlemek suretiyle- yeniden dikkat çekmekte yarar görüyorum.

Vücudumuzun Doğal İşlevselliğini Titizlikle Korumak

“Madde bağımlılığı, vücudun işlevlerini olumsuz yönde etkileyen maddelerin kullanılması, bundan dolayı zarar görüldüğü halde bu maddelerin kullanımının bırakılamamasıdır. Bağımlı, madde kullanımına ara verdiğinde yoksunluk belirtileri yaşar. Zamanla madde kullanım sıklığını ve dozunu artırır [1].

Günümüzde, özellikle gençler arasında çok yaygın olan madde kullanımı maalesef ciddi bir problemdir. Bir defayla, merakla, bana bir şey olmaz gibi başlangıçlarla madde dünyasına adım atanlar, bu sürecin sonunda kendilerini bağımlısı oldukları maddeden kurtulmak için çırpınırken bulurlar. Adeta bir düşkünlük olarak tanımlanabilecek bu bağımlılık, kişiyi günlük hayatını ve ilişkilerini sürdüremez hale getirir; vücut her gün biraz daha fazla madde arar ve bir önceki doz yetersiz kalır.

Özetle kişinin kullandığı madde miktarı sürekli ve düzenli olarak artıyorsa ve alınan madde her geçen gün daha da hızlı tüketiliyorsa madde bağımlılığı süreci başlamış demektir. Bunu kabullenmek istemeyen birey, sistemli bir şekilde bir sonraki madde kullanımını planlar, maddeyi nereden ve nasıl temin edeceğini düşünür. Zararlı ve yanlış olduğunu bildiği halde madde kullanımını sonlandırmayı istemez ve önüne çıkan engeller ne ve kim olursa aldırış etmeden bağımlısı olduğu maddeye ulaşmak için mücadele eder. Çünkü bilir ki madde kullanımına ara verir veya dozu azaltırsa yoksunluk oluşacaktır (s.1).

Yoksunluk; kişinin kullandığı madde miktarını ve sıklığını azalttığında oluşan, hayatını devam ettiremeyecek kadar şiddetli bir biçimde yaşadığı fiziksel ve ruhsal bozuklukların tümüdür. En sık karşılaşılan yoksunluk belirtileri şunlardır: intihara meyilli olma, saldırganlık, öfke, sinir krizleri, huzursuzluk. Bu duruma düşmek istemeyen kişi, tüm bu maddi ve tıbbi zorluklarına rağmen madde tüketimine devam eder. Bütün bu süreçleri sürdürmede ısrarcı olanlarda ve bağımlılığını tedaviye yanaşmayanlarda bir süre sonra yetersiz gelen dozun artışı sonucunda vücut, beyin fonksiyonları ve kalp iflas eder; süreç ölümle son bulur.” (s.2).

Madde Bağımlısını Davranış Özelliklerinden Tanımak

“Dünya Sağlık Örgütü bağımlı kişinin özelliklerini şöyle tarif eder:

1. Maddeyi elde etmeye ve kullanmaya yönelik yoğun arzu ve ihtiyaç hissetme,
2. Kullanılan dozu artırma eğilimi,
3. Maddenin fiziksel ve psikolojik etkilerine karşı yoğun hassasiyet ve etkileri arayış içinde olma,
4. Maddenin kişinin hayatında önemli bir şey haline gelmesi,
5. Kişinin işte, evde veya okulda yükümlülüklerini sürdürmesini önleyecek şekilde yineleyici biçimde madde kullanması,
6. Fiziksel tehlike yaratabilecek durumlarda (mesela araç kullanırken) madde etkisinde olma ve bu durumun tekrarlanması,
7. Madde kullanımına ilişkili yasal sorunlarının varlığı,
8. Madde kullanımının kişinin sosyal hayatında ve yakınlarıyla ilişkilerinde yineleyici ve kalıcı sorunlara yol açması ancak buna rağmen madde kullanımının sürdürülmesi.” (s.2).

Bağımlılık Yapan Maddelerin Yıkıcı Gücünü Görmek

“Dünya Sağlık Örgütü’ne göre uyuşturucu; “sağlık nedenleriyle alınanlar dışında, yaşayan organizmaya alındığında, organizmanın bir veya birden çok işlevini değiştirebilen herhangi bir maddedir.” Uyuşturucu; kişiyi uyuşturan, hareketsiz kılan, kontrolünü kaybettiren maddeler için kullanılan bir terimdir. Uyuşturucu maddeler, bedene girdiklerinde ruhsal, eylemsel ve bedensel değişikliklere neden olup bağımlılık yapabilen kimyasallardır.

Tüm bağımlılık yapıcı maddeler için uyuşturucu sözcüğünü kullanmak doğrudur. Aşağıda sıralananların hepsi bağımlılık yapıcı etkisi olan maddelerdir [2-3]:

1. Sigara (ve diğer tütün mamulleri),
2. Alkol,
3. Opiyatlar (morfin, eroin, kodein, metadon, meperidin),
4. Uyarıcılar (amfetamin, kokain, ekstazi, kafein),
5. Merkezî sinir sistemini baskılayanlar (barbitüratlar, meprobomat, benzodiazepinler, alkol, akineton),
6. Halüsinojenler (liserjik asid dietilamid, meskalin, psilocybin, dimetiltriptamin, dietil triptalmin, dimetoksimetil amfetamin, metilendioksi amfetamin),
7. Uçucu maddeler (tiner, benzen, gazolin, glue, bali gibi yapıştırıcılar),
8. Esrar ve benzerleri
9. Fensiklidin (PCP). (s.3).

Yukarıda görüldüğü üzere uyuşturucu sınıflandırmasına dâhil olan çok sayıda madde vardır. Bunlardan kimisi (morfin ve esrar gibi) doğal olup doğada bulunabilirken, kimisi de sentetik veya ekstazi gibi laboratuvarlarda üretilen cinstendir. Bu sebeple bu maddelerin bir kısmı yasal bir kısmı ise değildir.

Madde kullanımı bu kadar yaygınken maddelerin içeriği, zararı, yan etkileri hakkında bir o kadar yetersiz bilgi sahibi olunması ise durumun ciddiyetiyle örtüşmemektedir. Oysaki kişiler, özellikle gençler, bu maddelerin içeriği hakkında detaylı bilgiye sahip olduklarında bunları kullanma ihtimalleri azalacaktır.” (s.4).

Bağımlılık Riskini Yükselten Etkenlerden Kaçınmak

“Bağımlılık geliştirme riski aşağıda sıralanan gruplardaki kişilerde daha fazladır:

1. Ergenlik dönemindeki gençlerde,
2. Madde kullanımını yaşadığı sorunları unutmada bir çözüm yolu olarak görenlerde,
3. Arkadaşlarının beğenisini kazanmak, grup tarafından kabul edilmek, onların dikkatini çekmek, bir gruba ait olmak için maddenin araç olabileceğini düşünenlerde,
4. Madde kullanımını eğlenceli bir şeymiş gibi görenlerde ve dolayısıyla maddelerin zararına ve içeriğine dair çok fikri olmayanlarda,
5. Arkadaş baskısına “hayır” deme becerisine sahip olamayan kişilerde,
6. Ebeveyni boşanmış olan çocuklarda,
7. Sosyoekonomik düzeyi yüksek kişilerde,
8. Psikolojik problemleri olan kişilerde.” (s.15).

Önleyici Faktörleri Önemsemek

“Madde kullanımının bu kadar yaygın ve erişimin de kolay olduğu günümüzde, maalesef çevremizde madde bağımlısı birçok kişi bulunmaktadır. Bazı belirtilerden kimlerin madde bağımlısı olduğu veya içinde bulundukları risk faktörleri sebebiyle kullanma potansiyeli taşıdığı anlaşılabilmektedir. Fakat bütün yıkıcı etkilerine karşın madde kullanımının önüne geçmede yeterli performans gösterilememektedir. Bu da kısmi olarak önleyici faktörleri bilmemekten kaynaklanmaktadır. Madde bağımlılığında önleyici faktörler şu şekilde sıralanabilir (s.16):

1. Uyuşturucu maddelerle ilgili yaşa uygun doğru bilgilendirme çalışmalarının yapılması,
2. Güçlü ve pozitif aile bağları,
3. Başkalarıyla kıyaslamadan kaçınma,
4. Öğüt ve nasihat yerine empatik bir yaklaşımla çocukla iletişim kurma,
5. Çocuklarıyla ilgilenen, alakalı ebeveynler olma,
6. Yargılayıcı, aşağılayıcı veya otoriter bir üsluptan ziyade sakin ve yumuşak bir şekilde çocukla alakadar olma,
7. Çocukla etkili iletişim kurabilme ve uyumlu bir şekilde konuşma,
8. Ebeveynlerin çocuklarının kimlerle arkadaşlık ettiğinden haberdar olmaları,
9. Ebeveynlerin çocuklarının nerelerde vakit geçirdiğinden ve nelerle meşgul olduklarından haberdar olmaları,
10. Ebeveynlerin çocuklarının izlediği yayınlardan ve takip ettiği yazınlardan haberdar olmaları,
11. Aile içi kuralların açık olması ve herkesin bunlara uyması,
12. Okulda başarılı olma,
13. Özgüven sahibi olma,
14. İç disiplin sahibi olma,
15. İçsel kontrolün varlığı,
16. Sorun çözme yetilerine sahip olma,
17. Hoşgörülü olma,
18. Sağlıklı bir psikolojiye ve bedene sahip olma,
19. Vakti faydalı etkinliklerle geçirme,
20. Okul, STK’lar ve kulüpler gibi kurumlarla kurulmuş güçlü bağlar olması,
21. Sorumluluk sahibi olma ve toplumda rol model olma,
22. Sigara, içki ve uyuşturucuya karşı sosyal etki farkındalığını artırma,
23. Stresli olayların az sayıda olması,
24. Kaliteli sağlık hizmeti ve sosyal hizmetin varlığı.” (s.17).

Madde Bağımlılığını Tedavi Etme Yollarını Aramak

Madde bağımlılığının tedavisi kolay olmamakla birlikte mümkündür. Fakat ciddi emek, sabır ve zaman gerektirmektedir. Bu süreçte tedaviler, hastanın özelliklerine göre yatarak ya da ayakta yapılmaktadır. Bunun için madde bağımlısı kişiler kendileri veya yakınları tarafından hastanelere bağlı Alkol ve Madde Bağımlılığı Tedavi Merkezleri (AMATEM) ile psikiyatri kliniklerine başvurarak tedavi olabilmektedirler. Aynı zamanda bağımlılığın tedavisi, tek bir açıdan değerlendirilip çözülebilecek cinsten de değildir. Bu karmaşık sorunu çözebilmek için hastaya bütüncül bir yaklaşımla yönelmek gerekmektedir. Bu yaklaşımlar hastalığın tedavisinde etkin ve temiz kalma süresini arttırmada fonksiyoneldir.

Madde bağımlılığının tedavisinde işe yarayan teknikler şu şekilde sıralanabilir:

1. Kabullenme
2. Farmakolojik tedavi [4]
3. Psikoterapi
4. Bilinçlendirme
5. Aktivite programları
6. Sanat terapisi
7. Diyet
8. Sosyal çevrenin düzenlenmesi
9. Stresle baş etme yöntemlerinin öğrenilmesi
10. Rahatlatıcı nefes egzersizleri.” (s.18-25).

Bu maddelerin detaylı izahları için raporu incelemenizde yarar vardır.

Sonuç olarak; çağımızın en önemli ve sık görülen problemlerinden biri olan madde bağımlılığı özellikle gençler arasında hızla yayılmaktadır. Hayat telaşı ve iş yoğunluğu gibi çeşitli sebeplerden ötürü çocuklarıyla yakından alakadar olamayan ebeveynler maalesef kötü çevre, ergenlik dönemi zorlulukları, yanlış arkadaşlar ve uyuşturucunun kolay temini sebebiyle çocuklarını madde bağımlılığına kurban vermektedirler.

Madde hakkında yeterli bilgi sahibi olmayan gençler ve yetişkinler bazen merak duygusuyla, bazen dikkat çekme arzusuyla, bazen de psikolojik problemleri sebebiyle maddenin tuzağına düşerek bağımlılık yolunda sonu genellikle ölümle biten çok riskli adımlar atmaktadırlar. Hem bireyi hem de toplumu bu illetten korumak maksadıyla bilgilendirme çalışmaları, kamu spotları, eğitim programları hazırlamak ve özellikle ebeveynleri ve gençleri bu konu hakkında bilgi sahibi kılmak çok önemli bir risk önleyici çalışmadır.

Önleyici çalışmalar sayesinde maddenin ölümcül içeriği hakkında bilgi sahibi olan kişiler, maddeye daha az eğilim duymaktadır ve temiz kalan bireyler sayesinde toplum da temiz kalabilmektedir. Bilinçlendirme programlarının yanı sıra ilaç tedavisi, psikoterapi seansları, sosyal destek, sanat ve daha birçok alan, kullanılabilecek alternatif tedavi dallarındandır. Bu tedaviler uygulanarak uzun bir süreçte, sabır ve emekle hasta-uzman iş birliği sayesinde madde bağımlılığının üstesinden gelinebilir. Ancak unutulmaması gereken en önemli korunma yolu maddeye hiç başlamamaktır. (s.25).

Geleceğimiz olan gençliğimizin uyuşturucu maddelerle hiç tanışmamasını, böylece daha en başından bağımlılık hastalığına yakalanmamasını elbirliğiyle sağlayabilmek umuduyla…

Kaynak:

KARAYEL, A. Hümeyra Kutluoğlu. (2018). Madde Bağımlılığı ve Mücadele.

İnsamer Araştırma No: 77, İstanbul, Ağustos 2018, 32 s.

https://insamer.com/tr/madde-bagimliligi-ve-mucadele_1601.html, 31.08.2018.

Rapordaki Atıflar:

[1] “Madde Bağımlılığı”, Yeşilay, https://www.yesilay.org.tr/tr/bagimlilik/madde-bagimliligi

[2] Kültegin Ögel, “Bağımlılık Yapan Maddeler”, http://www.ogelk.net/Dosyadepo/maddeler.pdf

[3] SA Schroeder, “Tobacco Control in the Wake of the 1998 Master Settlement Agreement”, New England Journal of Medicine, 2004, 350: 293-301.

[4] İ. Tayfun Uzbay, “Madde Bağımlılığının Tedavisi”, http://www.eczaakademi.org/images/upld2/ecza_akademi/makale/20110325100450madde_bagimliligi_tedavisi.pdf

15 Ocak 2019’da yürürlüğe giren, ‘4736 Sayılı Kanun’un birinci maddesinin birinci fıkrası hükmünden muaf tutulacakların tespitine dair Cumhurbaşkanlığı kararı’na göre, sigarayı bırakma tedavisi alan hastalar, sayıları 300 bini geçmemek şartıyla ve herhangi bir sosyal güvencesi olup olmadığına bakılmaksızın, Sağlık Bakanlığı’nca temin edilerek birinci, ikinci ve üçüncü basamak sağlık kurum ve kuruluşlarına dağıtımı yapılacak Nikotin Replasman Preparatları ile Bupropion HCI ve Vareniklin içerikli ilaçlardan tütün bağımlılığı tedavi ve eğitim birimleri vasıtasıyla ücretsiz faydalanabilecektir (1).

Türkiye’de halen 15 yaş ve üzerindeki yetişkinlerin yüzde 31,2’si sigara içmektedir. Sigara kullanımının erkeklerde %50, kadınlarda ise %15 oranına ulaştığı ülkemizde ücretsiz hizmet sunan 171 Alo Sigarayı Bırakma Hattı aranarak sigarayı bırakma konusunda doğru yardım alınabilmektedir. 24 saat kesintisiz hizmet veren 15 kişilik uzman sağlık ekibi, hatta başvuran sigara bağımlılarını uygun merkezlere yönlendirmekte ve iletişim bilgilerini kişiye en yakın sigara bırakma polikliniğine bildirmektedir (2). Sigarayı bırakmaya karar vermekte zorlananların profesyonel destek alması son derece önemlidir.

Sigarayı bırakmaya çalışırken insanlar farklı desteklere ihtiyaç duyar. Sigarayı bırakmada yardımcı olmak amacıyla açılan birakabilirsin.org internet sitesi, kısa ve uzun vadeli ihtiyaçlara cevap verebilecek profesyonel çalışmalara yer vermekte olup sigarayı bırakmaya niyetlenenler için çok yararlı içerikler yayınlamaktadır (3).

Güzel Örnekleri Çoğaltmak ve Yaygınlaştırmak

Nüfusun %11’nin tiryaki olduğu, %10’unun ise belirli zamanlarda sigara içtiği İsveç’te 2025 yılında tütün mamulleri tamamen yasaklanacak. 2005 yılında kapalı alanda sigara içimini yasaklayan İsveç, 2019 yılı temmuz ayından itibaren açık havada özellikle parklarda, tren istasyonlarında, stat, spor salonları, ev, apartman, restoran, kafe önlerinde ayakta veya oturarak sigara içilmesini yasaklayacak. Halen iş yerlerinde ve kamu sektöründe çalışanlar için sigara içme bölümleri bulunan İsveç’te 2025 yılından itibaren tütün ürünlerinin piyasaya sürülmeyeceğini ve böylece başta sigara olmak üzere puro, pipo tütünü ve elektronik sigara satışının men edileceğini 6 yıl öncesinden duyurulmuştu (4).

Anadolu Ajansı’na açıklama yapan Yusuf Özmerdivenli Kayseri Lisesi’nde 1960’lı yıllarda okuduğu dönemde arkadaşlarının babalarının verdiği harçlıkla sigara alırken kendisinin bu illetten nasıl korunduğunu şöyle anlattı: “Bana da ‘İç Yusuf, bir taneden, iki taneden bir şey olmaz.’ gibi telkinlerde bulundular. Ama ben ‘Sigara içmeyeceğim, o parayla kitap alacağım.’ dedim. Sigara içseydim yanıp gidecek, duman olacaktı. Sigara içmemenin bana kazandırdığı servet, 10 bin ciltlik kütüphane. Çok sayıda öğrencim bundan istifade ediyor, kitap okuma alışkanlığı kazanıyor. Bundan mutluluk duyuyorum. Bu bana sigara içmemenin 70 küsur yaşında olmama rağmen kazandırdığı servettir. Sağlık yönünden kazandırdığına gelince, bunu ancak Allah bilir ancak benden en az 15-20 yaş küçük olup sigara içen arkadaşlarımla koşuya da çıkarım, merdiven de çıkarım.” (5).

Hacettepe, Bilkent ve Başkent üniversiteleri arasında tütün kullanımının önlenmesine dair iş birliğini kapsayan “Tütünsüz Üniversite İçin Adım Adım” projesi, kampüslerde sigara içilen alanları daraltmaya ve sigaranın cazibesini azaltmayı amaçlıyor. Tütün kullanan ve kullanmayan herkesin sağlık hakkının korunması bağlamında geliştirilen örnek proje Eylül 2020’de her üç kampüsün tamamen sigarasız olmasını hedeflemektedir (6).

Yozgat’ta 180 kişinin yaşadığı Haydarbeyli köyü muhtarı Rifat Eraslan; “Köylümüz birbirine bakarak sigarayı bıraktı. Bayanlar da eşlerini destekledi. Sayın Cumhurbaşkanımızın sözünü tuttuk, sigarayı bıraktık.” dedi. Yasin Uğurlu ise şunları kaydetti: “Şu an köylülerimiz sigara içmiyor. Herkes spor yapıyor, kadınlar yürüyüş yapıyor. Şu an herkes mutlu. Evlerde ve arabalarda sigara kokmuyor. Sigara içen misafirlerimiz geldiğinde, sigara içmeyenlerden utandıkları için onlar da içmiyor. Köyümüzde bir tane sigara izmariti göremezsiniz.” (7).

Bilecik ili Gölpazarı ilçesine bağlı 86 nüfuslu Karaahmetler köyünde misafirler dâhil kimse sigara içmiyor. Sigarayı bütünüyle bırakan köylüler kış aylarında tarım işlerinin azalması sebebiyle toplandıkları kahvehanede temiz hava soluyup çaylarının yanında kuru yemiş yiyorlar. “Artık köyümüzde sigara içen yok. Bu kararı vermeden önce köy nüfusunun yüzde 80-90’ı sigara içiyordu.” diyen köy muhtarı Sezai Akar, ne izmarit ne de sigara kokusunun kalmadığı köyde günde üç paket sigara içenlerin bile sigarayı bıraktığını ifade etti (8).

Yaklaşık 30 yıldır astım ve kronik obstrüktif akciğer hastalığı (KOAH) ile mücadele eden göğüs hastalıkları uzmanı Prof. Dr. Mecit Süerdem, aynı sıkıntıları yaşayan hastalarına, kurucusu ve başkanı olduğu dernek çatısı altında yol gösteriyor. “Utanarak söylüyorum, 15 yıl kadar sigara bağımlılığım oldu ama öğretim üyesi olduktan sonra sigarayı bıraktım.” diyen Süerdem sözlerini şöyle sürdürdü: “KOAH’lı olduğumu öğrenen hastalarımın da bana yaklaşımı farklı oluyor. Hastalarıma ilaçlarını düzenli kullanmaları, spor yapmaları ve akciğerlerine zarar verebilecek her türlü kirli ortamdan uzak durmalarını öneriyorum.” (9).

Kanun ve Toplum Baskısıyla Yetinmeyip Sigarayla Din ve Kültür Bağlamında Mücadele Etmek

Tütün Mamullerinin Zararlarının Önlenmesine Dair Kanunda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun’un 3 Ocak 2008’de TBMM’de kabul edilmesiyle ivme kazanan, 11 Haziran 2013’te yapılan değişikliklerle kapsamı genişletilen sigara yasağı çerçevesinde, ülke genelinde sağlık, emniyet, millî eğitim, belediye gibi kamu kurum ve kuruluşlarında görevli personelden oluşan yaklaşık 1500 denetim ekibi oluşturuldu. Denetim ekipleri tarafından belirli bir plan dahilinde gerçekleştirilen rutin denetimlerin yanı sıra, Alo 184 Sağlık Bakanlığı İletişim Merkezi ve Yeşil Dedektör mobil uygulaması üzerinden gelen ihbarlara yönelik de denetimler sürdürülüyor. Denetim ekipleri tarafından Temmuz 2009-Nisan 2018 tarihleri arasında gerçekleştirilen 19 milyon denetim sonucunda sigara yasağına uymayan işletmelere 241 milyon lira idari para cezası kesildi (10).

Ancak, bu cezaların sigara tüketimini azaltmada önemli etkisi olsa da para cezası sigara felaketiyle mücadelede yeterli bir araç değildir. İnsanların sigarayı bırakmaya niyetlenmeleri için öncelikle dinimizin ve kültürümüzün sigaraya hoşgörülü baktığı yönündeki yanlış algının yıkılması gerekmektedir. Zira zihin dünyasında sigarayı benimseyen bir kimsenin para cezası ve sosyal baskıyla onu terk etmesi kolay olmayacaktır. Mesela ramazan aylarında sigara bırakma kampanyalarının zirve yapabileceği gayet olumlu bir atmosfer oluşmaktadır…

Bursa Yüksek İhtisas Eğitim ve Araştırma Hastanesi Sigara Bırakma Polikliniği sorumlusu Uzm.Dr. Seyhan Us Dülger, poliklinikte haftanın 5 günü sigarayı bırakmak isteyenlere hizmet verdiklerini söyledi. “Ramazanda insanlar, oruç tuttuğu için zaten uzunca bir süreyi sigara içmeden geçirebiliyor. Hem yapabildiklerini gördükleri hem de bu kadar saat durabildikten sonra tamamen bırakmak daha kolay olabileceği için bir fırsat olarak değerlendirilebilir. Ramazan bunun için bulunmaz bir fırsat. Sigara içenler, neden içtiklerini bir düşünsün ve mutlaka polikliniklere başvursunlar.” Sigarayı bırakma sebebinin kişiden kişiye değiştiğini anlatan Dülger, bazılarının çocuklarına kötü örnek olmamak için sigaradan kurtulmak istediğini de sözlerine ekledi (11).

Sigara Bağımlılığı Konusundaki Çalışmaların Tavsiyelerine Uymak

1. Özellikle sigara içen ve uyuşturucu kullanan insanların etkili doğal bir antioksidan olan üzüm çekirdeğini çiğneyerek tüketmesi teşvik edilebilir (12).
2. Evi, arabayı ve çalışma ortamını sigara, küllük, çakmak vb. tüm materyalden temizlemenin, sigara içme isteğini tetikleyen ortam ve ürünlerden uzak durmanın sigarayı bırakmada önemli bir yardım sağladığı çeşitli biçimlerde anlatılabilir.
3. Eli ve ağzı sigara alışkanlığından kurtarmak için tesbih, sakız vb. alternatifler öneriler geliştirilebilir.
4. Derin nefes egzersizleri yapmanın ve bol su tüketmenin nikotin yoksunluğunu atlatmada yardımcı olduğu vurgulanabilir.
5. Akupunkturun, endorfin salgılayarak bedenin rahatlamasına yol açtığı için sigarayı bırakmada etkili bir yöntem olduğu anlatılabilir (13).
6. Kullanan ya da maruz kalan kişilerde bağımlığa ve solunum sistemi fonksiyonlarında bozulmaya yol açan elektronik sigaranın tütün endüstrisince daha az zararlıymış gibi gösterilmesine asla izin verilmemelidir.
7. Nargiledeki yasadışılık ve kayıtdışılığın genel tütün tüketimi üzerinde istenmeyen sonuçlar doğurmaması için nargilelik tütün mamulü (NTM) tüketiminde ticari sunum açmazını çözecek acil adımlar atılmalı, işletmelerin ruhsatlandırılmasında titiz davranılmalı, nargilenin ticari sunumunun yasal ve sosyal meşruiyet alanını gitgide daraltacak politikalar geliştirilmelidir (14).
8. Nargile tüketiminin %99’unu yasa dışı ürünler oluşturmakta olup bu kayıtdışılık sebebiyle hem tütün ürünlerinin üretimi ve ticaretini düzenleyen 4733 Sayılı Yasa ve buna bağlı NTM mevzuatının hem de tütün ürünlerinin zararlarından korunmaya yönelik 4207 Sayılı Yasa’nın alenen çiğnenmesine daha fazla göz yumulmamalı, denetim mekanizması etkin biçimde çalıştırılmalıdır. İçerdiği maddeler sebebiyle çeşitli hastalıklara yol açması yanında pasif içiciliğe de yol açan nargile kullanımı, yapısı, tütününün hazırlanış şekli ve teminiyle ilgili etkili düzenleme ve önlemlerle ivedilikle kontrol altına alınmalıdır (15).
9. Sigara kullanımının uzuv kaybının en büyük sebeplerinden olduğunu anlatan ve sigara yüzünden uzuvlarını kaybeden insanları konuşturan belgeseller hazırlanmalıdır.

Sigara ve Tütün Mamulleriyle Kapsamlı Bir Mücadele Yürütebilmek

Sigara kullanımını önlemeye, çocuklar ve gençler başta olmak üzere halk sağlığını korumaya yönelik iyi tasarlanmış ve uygulanabilir stratejik önlemler alınmalıdır. Dünyada tüketilen her 10 tütün ürünü ve sigaradan biri kaçak olup yasa dışı tütün ürünlerinin ticareti kesin şekilde engellenmelidir. Kaçak tütün ürünleri ticaretinin, büyük sağlık sorunlarının yanı sıra ekonomik ve güvenlik kaygılarına yol açtığı da göz önünde bulundurulmalıdır. Yasa dışı tütün piyasasının, seyyar satıcılardan organize suç örgütlerine kadar çeşitli aktörler tarafından desteklendiği her platformda vurgulanmalıdır.

Din İşleri Yüksek Kurulu’nun ve ilim adamlarının; sigara ve diğer tütün mamullerinin, haram olduğu Kur’an-ı Kerim’de açıkça bildirilen kötü, pis ve zararlı maddelerden (habâis) olduğunu, helal olduğu bildirilen iyi, temiz ve yararlı maddelerden (tayyibât) sayılamayacağını açık ve vurgulu şekilde ortaya koymaları sigarayla mücadelede kalıcı etki doğuracak bir adım olacaktır (Bakınız: Maide 5:100 ve A’râf 7:157). Bu meyanda din ve kültür kitaplarında tütün mamullerini masum gösteren ibarelerin ayıklanması önem arz etmektedir.

Alkollü içeceklerle uyuşturucu maddelerin çeşitli zararları yanında haram kılınmasının asıl illeti “aklı örtmeleri” olarak açıklandığı dikkate alınarak sigaranın da bu bağlamda bilimsel yöntemlerle incelenmesi gerekmektedir. Sigara ve diğer tütün mamulleri bağımlı kişiyi esir alarak nikotin almadığında düşünemez, makul davranamaz hale gelmektedir. Bir konuya yoğunlaşma, derin düşünme, üzülme, sevinme vb. eylemler esnasında normal insanlarda kendiliğinden normal bir şekilde değişen vücut kimyası sigara bağımlılarında ancak nikotin takviyesiyle mümkün olabilmektedir. Zira enzim salgı düzeni nikotine bağımlı hale gelmiştir. Bu alanda tıbbi ve kimyasal araştırmalar yanında ilahiyat, psikoloji ve sosyoloji alanlarında da yeni çalışmalara ihtiyaç bulunmaktadır.

Yeşilay’ın Türkiye Bağımlılıkla Mücadele Programı (16) kapsamında toplanacak ilgili bilim dallarından uzmanların birlikte çalışmasıyla sigara başta olmak üzere tütün mamulleri bağımlılığından kurtulmanın en sağlıklı yöntem, model ve teknikleri geliştirilmelidir. Kur’an-ı Kerim’in alkol bağımlısı Mekke toplumunu tedricen/ aşamalı olarak rehabilite etmesi sigarayla mücadelede de bir yöntem olarak benimsenebilir…

Kaynaklar:

1. dirilispostasi.com/saglik/sigarayi-birakmak-isteyenler-ilaclardan-ucretsiz-yararlanacak-5c3d80610c0f01481f648d64, 15.01.2019.
2. alo171.saglik.gov.tr
3. birakabilirsin.org
4. cnnturk.com/dunya/2025-yilinda-isvecte-sigara-kullanimi-tamamen-yasaklanacak, 17.12.2018.
5. aa.com.tr/tr/yasam/sigaraya-para-vermek-yerine-10-bin-kitap-aldi/877871, 07.08.2017.
6. aa.com.tr/tr/turkiye/baskentte-tutunsuz-universite-icin-adim-atildi-/1315722, 19.11.2018.
7. aa.com.tr/tr/turkiye/bu-koyde-sigara-icilmiyor/1326683, 01.12.2018.
8. dirilispostasi.com/yasam/koyun-tamami-dumansiz-hava-sahasi-5c0f8bbd0c0f015e4b064848, 11.12.2018.
9. aa.com.tr/tr/saglik/koahli-doktor-hastalariyla-kol-kola-mucadele-veriyor-/1317394, 21.11.2018.
10. aa.com.tr/tr/saglik/sigara-yasagina-uymayanlara-ceza-yagdi/1160482, 30.05.2018.
11. aa.com.tr/tr/ramazan-2017/ramazani-firsat-bilen-tiryaki-sigaradan-kurtulmak-istiyor/828754, 30.05.2017.
12. Nevzat ARTIK; “Sigara, Uyuşturucu ve Hastalık Risklerine Karşı Üzüm Çekirdeği”, medikalakademi.com.tr/?get_group_doc=19/1377189751-Grape-Seed-Article.pdf, 8 s.
13. Şifa Bul; Sigarayı Bıraktıran Altı Tavsiye, youtube.com/watch?v=rzWRVGl1LJo, 02.02.2019.
14. Efza EVRENGİL; “Nargilelik Tütün Mamulü Piyasasında Kayıtdışı Ekonomi, Yasadışılık ve Ticari Sunum Açmazı”, STED (Sürekli Tıp Eğitimi Dergisi), 31 Mayıs Tütünsüz Bir Dünya Günü özel sayısı, Ankara, Mayıs-Haziran 2016, Sayı: 25, s.13-22.
15. Filiz Çağla Uyanusta KÜÇÜK; “Dünyada ve Türkiye’de Nargile Kullanımı ve Güncel Durum”, STED, Sayı: 25, s.7-12.
16. yesilay.org.tr/tr/bagimlilik/sigara-ve-tutun-bagimliligi, tbm.org.tr

Bu acı tecrübemizden otuz dört yıl sonra nihayet Diyanet’ten beklenen sevindirici haber geldi. Diyanet İşleri Başkanı Prof. Dr. Ali Erbaş, bu yıl hac ve umre organizasyonlarında sigara kullanmayan din görevlilerini tercih edeceklerini, daha sonraki yıllarda ise sigara kullananların sınava dahi alınmayacağını duyurdu. 81 il müftülüğüne gönderilen 17 Ocak 2019 tarihli DİB talimatında “kafile ve ekiplerde görev alan bazı personelin otel önlerinde ve açık alanlarda sigara içmelerinin kutsal toprakların manevi atmosferine yakışmadığı gibi hac yolcularının da örneklik ve rehberlik noktasında beklentilerine uygun düşmediği, başkanlığa sayısız şikâyet dilekçesi geldiği” belirtilerek bu kararın alındığı bildirildi (1).

Sigaranın Çok Boyutlu Bir Felaket Olduğunu Görmek

Basına verdiği demeçte “Sigaranın pek çok ilim adamı ve âlim tarafından haram olduğu söyleniyor. Şahsen benim de kanaatim bu yöndedir. Bizim bu noktada çok dikkatli olmamız, hassas davranmamız gerekiyor. Din görevliliği gibi mukaddes bir vazifede imamlarımızın, bütün görevlilerimizin bu tür alışkanlıklardan uzak durmaları gerekiyor.” diyen Erbaş; “Nefis terbiyesi için gittiğimiz Arafat’ta çadırların etrafındaki sigara izmaritlerini görünce benim yüreğime sanki bir hançer saplanıyor. Arafat’ta vakfe öncesi ya da sonrası bir Müslüman kardeşimin elinde sigara gördüğüm zaman çok üzülüyorum.” ifadelerini kullandı. “Vatandaşlar elinde sigara bulunan din görevlisi görmek istemiyor” diyen Erbaş, sözlerini şöyle sürdürdü:

“Milletimizi beş konuda korumamız gerekiyor. İnsanların aklını, neslini, canını, malını ve dinini korumak. Şöyle bakıyorum, sigaranın cana, mala, nesle, akla ve dine zararı var, çünkü bir bağımlılık meydana getiriyor. Din de bağımlılıklardan insanı uzaklaştırıyor. Zararlı olan bağımlılıklardan insanların uzak olması gerekiyor, din bunu emrediyor. Dolayısıyla bizim en önemli vazifelerimizden birisi de insana zarar veren şeylerden insanı korumak. Bu açıdan sigarayla mücadele konusunu bir vazife addediyoruz.”

Din görevlilerini hassas davranmaya davet eden Diyanet İşleri Başkanı Erbaş, sigaranın çok boyutlu bir felaket oluşuna da şu sözleriyle vurgu yaptı:

“Sadece bizim ülkemizde sigaraya ödenen paranın miktarı yılda 30 milyar doları buluyor. Bu, 150 milyar lira anlamına geliyor. Dünyada her 3,5 saniyede bir insan açlıktan ölüyor. Sadece ülkemizde sigaraya ödenen paranın yarısı açlıktan ölecek olan insanlara verilse, o insanlar açlıktan kurtarılıyor. Sigara yerine binlerce okul, hastane yapılabiliyor. Binlerce aç ve açıkta olan mülteci insan, bulundukları konumdan kurtarılabiliyor ama maalesef sigara yüzünden ortaya çıkan hastalıkları tedavi etmek için de bir o kadar daha para harcanıyor. Dolayısıyla bu kararımızı, bu büyük felaketle mücadelenin bir başlangıcı olarak kabul ediyoruz.” (2).

Sigaranın Bünyeye Verdiği Ciddi Hasarları Görmezden Gelmemek

Sigaranın DNA hasarına sebep olup kansere, özellikle de akciğer kanserine yol açtığı biliniyor. Kuzey Karolayna Üniversitesi’nde Prof. Dr. Aziz Sancar’ın liderliğini yaptığı araştırmacılar sigara dumanındaki kanser yapıcı etkiye sahip kimyasal maddenin DNA’da sebep olduğu hasarın haritasının çıkarılması için yeni bir yöntem geliştirdi.

Organik maddelerin yanması sonucu açığa çıkan benzo[α]piren (BaP) -örneğin sigara dumanında ve fosil yakıtların kullanıldığı motorların egzoz gazlarında bulunur- çevre için ciddi zararları olan bir madde. Ancak bu maddenin insan dokularına ulaşmasının en etkili yolu solunan sigara dumanı. Zararlı organik maddeler insan vücuduna girdiğinde genellikle kandaki enzimler aracılığıyla daha az zararlı maddelere dönüştürülür. Ancak BaP bu tepkimeler sonucunda daha zararlı bir madde olan BPDE’ye dönüştürülüyor!

DNA onarım mekanizmalarının aydınlatılmasıyla ilgili çalışmaları nedeniyle 2015 yılında Nobel Kimya Ödülü’nü kazanan Aziz Sancar, sigaranın kanser oluşumundaki etkisini gösteren araştırmalarının, insanlar için ciddi zararları olan bu kötü alışkanlığı terk etme konusunda teşvik edici olmasını umut ettiğini belirtiyor (3).

Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Hematoloji Onkoloji Uzmanı Prof.Dr. Murat Elli, çocuk sahibi olmadan en az 6 ay önce hem anne hem de baba adayının sigarayı hayatından tamamen çıkarması gerektiğini söyledi. Çünkü gebelikten önceki sigara tiryakiliği doğacak çocuğun da kansere yakalanma riskini ikiye katlıyor.

Genellikle 5 yaşına kadar görülen çocukluk çağı kanserleri, diğer kanser tiplerinde olduğu gibi dış etkenler tarafından tetiklenebiliyor. Anne karnında radyasyona maruz kalma, yüksek gerilim hatları gibi manyetik alanlar, otobanların oluşturduğu zehirli gazlar ve tarımda sık kullanılan ilaç artıkları ilk akla gelenler olsa da anne ve bebeğin sağlığını en çok sigara dumanı tehdit ediyor!

Çocukluk çağı kanser türlerinin önlenebilir olduğuna dikkat çeken Murat Elli’nin şu uyarıları, bir anlık zehirli bir haz duygusu için küçücük bebeğine kıyabilen anne ve babaların kulağına küpe olsun:

1. Doğum öncesi veya sonrasında sigara dumanına maruz kalan bebeklerde bronşit, bronşolit, orta kulak ve üst solunum yolu enfeksiyonları daha sık görülür.
2. Sigara içen baba adaylarının çocuklarında lösemi görülme riski yaklaşık iki katına çıkar.
3. Gebelikten önce veya gebelik sırasında anne-babanın içtiği sigara; beyin tümörleri, lösemi, lenfoma ve nöroblastom gibi çocukluk çağı kanserlerinin oluşma riskini arttırır.
4. Gebelik sırasında sigara içen annelerin bebeklerinde retinoblastom adı verilen göz içi tümörü görülme riski 1,5 katına çıkar.

Tüm bu nedenlerden ötürü gebelikten en az 6 ay önce hem anne hem de baba adayı sigarayı kesinlikle bırakmalıdır.” (4).

Kadın Hastalıkları ve Doğum Uzmanı Prof.Dr. Evliyaoğlu, sigara içen kadınların içmeyenlere göre birkaç yıl daha erken menopoza girdiğini ve menopoz belirtilerini daha şiddetli yaşadığını belirterek şu uyarıyı yapmıştır:

“Hiç sigara içmeyenlere göre, günde yirmiden fazla sigara içen kadınlarda erken menopoz riski %50 artmıştır. Bu risk sigaranın direk yumurtalar üzerindeki toksik etkisine bağlıdır. Yapılan araştırmalarda 30’lu yaşlarda sigarayı bırakan kadınların 40’lı yaşlarda sigarayı bırakanlara göre erken menopoz riskinin çok daha düşük olduğunun bildirilmesidir. Bu durum da sigarayı üreme çağının başlarında bırakmanın avantajını ortaya koyması açısından önemlidir.” (5).

Sigaranın yol açtığı büyük acıları yakından görmek için Ecz.Dr. Erkan Yılmaz’ın anlattıklarını dinlemek gerekir (6).

Dr. Turgut Özcan tarafından -Prof.Dr. Zeki Kılıçaslan ile Dr. Selami Çatalgil başta olmak üzere birçok doktorun katkısıyla- hazırlanan “Sigaranın Gerçek Yüzü” belgeseli nasıl bir felaketin tehdidi altında olduğumuzu gözler önüne sermektedir. Gaziosmanpaşa Belediyesi ve İNSEV ortaklığıyla hazırlatılan, Toraks Derneği ve Yeşilay başta olmak üzere birçok kurum ve öğretim elemanınca desteklenen 1 saatlik belgesel, koruyucu hekimlik bağlamında ciddi bir eğitim kaynağı olup 21 dakikalık özeti telif hakkı talep edilmeksizin internet üzerinden istifadeye sunulmuştur (7).

Sigaraya Her Yıl 7 Milyon Can Verme Çılgınlığını Sonlandırmak

Sigara karşıtı önlemler birçok ülkede uygulanmasına rağmen dünyada halen bir milyardan fazla insan sigara kullanıyor ve her yıl yaklaşık 7 milyon kişi sigara sebebiyle hayatını yitiriyor! Dünya Sağlık Örgütü’nün (DSÖ) 2017 verilerine göre, dünyanın karşı karşıya olduğu en büyük kamu sağlığı tehditlerinden sigara, her yıl 6 milyon doğrudan kullanıcı ile içmediği halde sigara dumanına maruz kalan 1 milyon insanın ölümüne yol açıyor! (8).

Sigaranın içinde yaklaşık 5 bin kimyasal madde bulunuyor. Bunlardan 90 madde kanseri tetikliyor. En çok sigara içilen ülkelerin başında Endonezya, Rusya ve Çin geliyor. Türkiye’de sigaranın ömrünü tükettiği insanların oranı %42 olup bu oran erkekler arasında %55! Hayatını zehirli dumana armağan edenleri vaz geçirmek için tütün karşıtı kamu spotları, sigara paketleri üzerinde yer alan ürkütücü grafik ve resimler, çıkarılan kanunlar ve uygulanan cezalar da ne yazık ki yeterli olmuyor!

Pekin Üniversitesi Epidemiyoloji ve Biyoistatistik Departmanı’ndan Prof.Dr. Jun Lv, sıcak çayın tütün veya alkol kullanan kişilerde kanser riskini artırdığını gözlemlediklerini açıkladı. Çin’de 500 bin yetişkinin dokuz buçuk yıl izlenmesiyle gerçekleştirilen araştırmaya göre sıcak çay içmek özellikle sigara içen ve alkol tüketen kişilerde yemek borusu kanseri riskini beş kat artırmaktadır (9).

Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) ve ABD Ulusal Kanser Enstitüsü Ocak 2017’de yayımladıkları raporda, tütün kontrolünün milyarlarca dolar tasarruf sağlayabileceği ve milyonlarca insanın hayatını kurtarabileceği vurgulandı. “Tütün endüstrisi ve sigaranın ölümcül maliyeti, sağlık hizmetleri masraflarını artırması ve verimliliği düşürmesi nedeniyle dünya ekonomisine yıllık 1 trilyon dolara mal olmaktadır.” acı tespitinin yer aldığı raporda, sigara içen 15 yaş ve üstü 1,1 milyar kişi bulunduğu, bunların yüzde 80’inin düşük ve orta gelirli ülkelerde yaşadığı, tüm dünyada sigara kullananların yaklaşık 226 milyonunun yoksul olduğu belirtildi (10).

Dokuz Eylül Üniversitesi (DEÜ) Tıp Fakültesi Göğüs Hastalıkları Anabilim Dalı Öğretim Üyesi Prof.Dr. Oğuz Kılınç, yürürken içilen sigaranın vücuda daha fazla zararlı olduğunu söyledi:

“Sigara içmek ya da pasif dumana maruz kalmak sağlığa zararlı. Ancak yürürken, hareket ettiğinizde nefes alma sıklığı artıyor. Nefes alma sıklığı ve derinliği arttığı için de sigaranın içindeki zehirlerin akciğerin ve vücudun diğer tüm uç noktalarına kadar gitme olasılığı güçleniyor. Daha fazla zehir soluyorsunuz.” “Hırsızdan ve katilden dost olur mu?” sorusunu yönelten Kılınç, her yıl milyonlarca kişinin ölmesine ya da sakat kalmasına yol açan sigara, enfiye, puro, elektronik sigara gibi tüm tütün mamullerinin, katilin değişik kıyafetler giymiş farklı şekilleri olduğuna dikkat çekti (11).

Cami avlusundan okul bahçesine, hastane önlerinden çalışma ofislerine, kaldırımlardan duraklara, yürüme yollarından dinlenme yerlerine kadar hemen her yerde insanların sağlıklı bir çevrede yaşama ve temiz hava soluma haklarını fütursuzca ihlal eden sigara bağımlılarının Yeşilay’ın yayınlarını da inceleyip (12) olayın vahametini idrak ederek, kendileri için değilse bile yakınlarının ve her gün hakkına girdikleri binlerce insanın hatırı için sigara illetinden kurtulma iradesini ortaya koymalarını bekliyorum. Niyet edip hareke geçmek neticeye vasıl olmanın yarısıdır vesselam…

Kaynaklar:

1. www.aa.com.tr/tr/turkiye/sigara-icen-diyanet-personeline-hac-gorevi-verilmeyecek/1370695, 21.01.2019.
2. www.aa.com.tr/tr/turkiye/vatandaslarimiz-elinde-sigara-bulunan-din-gorevlisi-gormek-istemiyor/1376025, 27.01.2019.
3. http://bilimgenc.tubitak.gov.tr/makale/aziz-sancar-ve-arkadaslari-sigaranin-dnaya-verdigi-hasarin-haritasini-cikardi, 07.07.2017.
4. http://dirilispostasi.com/n-10922-anne-adaylarina-nikotin-uyarisi.html, 01.06.2016.
5. www.aa.com.tr/tr/saglik/sigara-erken-menopoz-nedeni/1326661, 01.12.2018.
6. Erkan Yılmaz, Sigaranın Acı Gerçekleri, www.youtube.com/watch?v=xIq6hHEQ8DE&feature=youtu.be, 28.10.2008.
7. Turgut Özcan; Sigaranın Gerçek Yüzü, www.youtube.com/watch?v=CWq3L6qe0zQ, 31.10.2012.
8. http://aa.com.tr/tr/saglik/sigara-her-yil-yaklasik-7-milyon-cana-mal-oluyor/1057542, 08.02.2018.
9. www.haberturk.com/cay-ve-kahve-ses-tellerini-kurutuyor-1921380#, 30.07.2018.
10. http://aa.com.tr/tr/ekonomi/sigara-yilda-1-trilyon-dolar-masrafa-yol-aciyor/724154, 10.01.2017.
11. www.haberturk.com/saglik/haber/848899-yururken-daha-da-zarar-veriyor, 30.05.2013.
12. www.yesilay.org.tr/tr/bagimlilik/sigara-ve-tutun-bagimliligi, 28.01.2018.